Safiya
Qoʻshimcha maʼlumot beruvchi nisbiy gaplar
Kim yoki nima haqida gapirilayotgani aniq boʻlganda, unga qoʻshimcha maʼlumot qoʻshish uchun. B2
Non-defining relative clause odam yoki narsa haqida qoʻshimcha maʼlumot beradi. Bu qismsiz ham gap tushunarli: kim haqida gap ketayotgani allaqachon aniq. My grandmother, who lives in Samarkand, is 80. Buvim bitta, shuning uchun «who lives in Samarkand» uni boshqalardan ajratmaydi — faqat qoʻshimcha fakt aytadi.
Bunday qism vergul bilan ajratiladi: gap oʻrtasida boʻlsa ikki vergul, oxirida boʻlsa bitta. Odamlar uchun who, narsalar uchun which, egalik uchun whose, joy uchun where, vaqt uchun when ishlatiladi.
Ikki muhim qoida bor. Birinchidan, bu gaplarda that ishlatilmaydi. Ikkinchidan, nisbiy olmoshni tushirib boʻlmaydi: «the phone I bought» deyish mumkin, lekin «My phone, which I bought last year, …» gapida which doim qoladi.
Gap oxiridagi which butun oldingi gapga ham ishora qila oladi: He passed the exam, which surprised everyone. Bu yerda which «imtihondan oʻtgani»ni bildiradi.
Shakllar
noun, who + verb …, + main clause
noun, whose + noun + verb …, + main clauseMy uncle, who is a doctor, works in Tashkent.
noun, which / where / when + clause, + main clauseSamarkand, which is famous for the Registan, attracts many tourists.
sentence, which + verb …Our team won the final, which made everyone happy.
Qachon ishlatiladi
Allaqachon aniq boʻlgan odam yoki narsa haqida qoʻshimcha maʼlumot (ismlar, yagona narsalar, «mening …»)
- Ali, who sits next to me, is great at maths. — Yonimda oʻtiradigan Ali matematikadan zoʻr.
- My phone, which I bought last year, is already slow. — Oʻtgan yili olgan telefonim allaqachon sekin ishlayapti.
whose (egalik), where (joy) va when (vaqt) bilan
- Aziza, whose brother plays for Pakhtakor, got us tickets. — Akasi «Paxtakor»da oʻynaydigan Aziza bizga chipta olib berdi.
- We stayed in Bukhara, where my cousins live. — Biz Buxoroda toʻxtadik — u yerda amakivachchalarim yashaydi.
- In 2019, when I was eight, we moved to Tashkent. — 2019-yilda, men sakkiz yoshda boʻlganimda, Toshkentga koʻchib keldik.
which butun oldingi gapga ishora qiladi («bu esa…»)
- The bus was late, which meant we missed the first lesson. — Avtobus kechikdi, bu esa birinchi darsga ulgurmasligimizga sabab boʻldi.
- She didn't call me back, which was strange. — U menga qayta qoʻngʻiroq qilmadi, bu gʻalati edi.
Miqdor soʻzlari bilan: most of which, all of whom, some of which
- I've got lots of books, most of which I haven't read yet. — Menda koʻp kitob bor, ularning aksariyatini hali oʻqimaganman.
- There are 30 students in my class, all of whom speak Russian. — Sinfimizda 30 nafar oʻquvchi bor, ularning hammasi ruscha gapiradi.
Oʻzbek tili bilan farqi
Oʻzbek tilida bunday maʼlumotni odatda sifatdosh bilan aytamiz va uni otdan oldin qoʻyamiz: «Samarqandda yashaydigan buvim». Bu shakl ajratuvchi maʼnoni ham, qoʻshimcha maʼlumotni ham bildiradi — farq koʻrinmaydi. Ingliz tilida bu farq vergul bilan koʻrsatiladi, shuning uchun oʻzbek oʻquvchilar vergulni tashlab ketishadi. Yana bir qiyinchilik: oʻzbekcha «…, bu esa hammani hayron qoldirdi» inglizchada alohida gap emas, balki which bilan boshlanadi: …, which surprised everyone.
Eslatmalar
- Vergul maʼnoni oʻzgartiradi: My sister who lives in London … — mening bir nechta opam bor, Londondagisi haqida gapiryapman. My sister, who lives in London, … — opam bitta, Londonda yashashi qoʻshimcha maʼlumot.
- Predlog bilan rasmiy uslubda: the hotel, in which we stayed; odamlar haqida: whom (all of whom, to whom). Kundalik nutqda predlog oxirga oʻtadi: the hotel, which we stayed in.
- IELTS Writing uchun foydali: non-defining gaplar uzun, murakkab gaplar tuzishga yordam beradi, which esa Task 1 topshirigʻida natijani izohlaydi: Sales rose by 20%, which was the largest increase.
Keng tarqalgan xatolar
- ✗ My mother, that is a teacher, works at my school. ✓ My mother, who is a teacher, works at my school.
Vergulli nisbiy gaplarda that ishlatilmaydi. - ✗ He failed the test, what upset his parents. ✓ He failed the test, which upset his parents.
Butun gapga ishora qilganda what emas, which ishlatiladi. - ✗ Tashkent which is the capital of Uzbekistan is a big city. ✓ Tashkent, which is the capital of Uzbekistan, is a big city.
Toshkent bitta, demak bu qoʻshimcha maʼlumot — vergul kerak. - ✗ Ali, who his father is a pilot, travels a lot. ✓ Ali, whose father is a pilot, travels a lot.
Egalik uchun who his emas, whose ishlatiladi.
Mini test
1. My best friend, ___ lives next door, is coming to the party. that / which / who
Javob: who. Odam haqida va vergul bor — faqat who.
2. We missed the bus, ___ meant we were late for school. which / what / that
Javob: which. Butun oldingi gapga ishora qilganda which ishlatiladi.
3. Alisher Navoi, ___ poems we study at school, lived in Herat. who / whose / which
Javob: whose. «Uning sheʼrlari» — egalik, shuning uchun whose.
4. I bought a new laptop, ___ I use mostly for homework. that / what / which
Javob: which. Vergulli gapda narsa uchun which; olmoshni tushirib ham, that bilan almashtirib ham boʻlmaydi.
5. Which sentence is correct? The Nile which is very long flows into the Mediterranean. / The Nile, which is very long, flows into the Mediterranean. / The Nile, that is very long, flows into the Mediterranean.
Javob: The Nile, which is very long, flows into the Mediterranean.. Nil bitta daryo, shuning uchun ikki tomondan vergul va which kerak.
По-русски: Неопределительные придаточные предложения
Чтобы добавить дополнительную информацию о человеке или предмете, который уже понятен.
Неопределительное придаточное (non-defining relative clause) добавляет дополнительную информацию о человеке или предмете. Без него предложение всё равно понятно: о ком речь, и так ясно. My grandmother, who lives in Samarkand, is 80. Бабушка одна, поэтому «who lives in Samarkand» не выделяет её среди других — это просто ещё один факт.
Такое придаточное отделяется запятыми: две запятые в середине предложения, одна — в конце. Для людей используется who, для предметов — which, для принадлежности — whose, для места — where, для времени — when.
Два важных правила. Во-первых, that в таких придаточных не используется. Во-вторых, относительное местоимение нельзя опустить: можно сказать «the phone I bought», но в «My phone, which I bought last year, …» which остаётся всегда.
Which в конце предложения может относиться ко всей предыдущей части: He passed the exam, which surprised everyone. Здесь which означает «то, что он сдал экзамен».
Сравнение с русским и узбекским
В русском все придаточные с «который» выделяются запятыми, поэтому русскоязычные ставят запятые и там, где их быть не должно: The boy, who broke the window, … — и смысл меняется. В английском запятые бывают только в неопределительных придаточных. Кроме того, «который» подходит и для людей, и для предметов, а в английском нужно выбирать who или which. Русское «, что всех удивило» о всём предложении часто переводят как what или that, хотя нужно which.
Bogʻliq mavzular
- Aniqlovchi ergash gaplar: who, which, that B1
- Predlogli nisbiy gaplar B2
- Qisqartirilgan nisbiy gaplar C1
- Sifatdosh iboralar B2
Qisqa darslar, 12 ta oʻyin, hikoyalar va oʻzbek yoki rus tilida tushuntiradigan sunʼiy intellekt oʻqituvchisi — A1 dan IELTS gacha. Учите английский с Сафией — на узбекском или русском.